سيماي تاريخي يك دولتمرد

محمدرضا گرگاني

* نگاه اميركبير به توسعه چه بود و اين مهم را در رابطه با جامعه ايران چگونه مي ديد؟ - دوران حكومت اميركبير بسيار كوتاه بود. او تنها سه سال و يك ماه و ۲۷ روز در قدرت بود و اين زمان بسيار كمي است براي طراحي و اجراي برنامه هاي اصلاحي. بخش مهمي از اين دوران صرف مبارزه براي تثبيت دولت شد. صعود ناصرالدين شاه به سلطنت و صدارت اميركبير مصادف شد با دسيسه هاي خونيني كه بي ثبات كردن دولت ايران و ساقط كردن اميركبير را نشانه گرفته بود. در پشت اين دسيسه ها كانون هاي استعماري غرب خودنمايي مي كردند.
حسن خان سالار، كه خود و پدرش (اللهيار خان آصف الدوله) روابط خاصي با جوستين شيل (وزيرمختار انگليس) و ساير عوامل كمپاني هند شرقي و حكومت هند بريتانيا داشتند، خطه خراسان را به عرصه آشوب گري هاي خود بدل كردند. شورش سالار با درايت و قاطعيت اميركبير سركوب شد. در اين زمان، بابي ها نيز بخش هايي از ايران را به صحنه آشوب گري هاي خود بدل كردند و شورش هاي خونيني را در مازندران (به رهبري ملا حسين بشرويه اي و ملا محمدعلي بارفروشي)، ني ريز فارس (به رهبري سيد يحيي دارابي) و زنجان (به رهبري ملا محمدعلي زنجاني) برانگيختند. اين شورش ها نيز با هدايت كانون هاي استعماري انجام گرفت. بخش مهمي از توان اميركبير صرف سركوب اين شورش ها شد. سرانجام، او براي پايان دادن به فتنه بابيه دستور اعدام علي محمد شيرازي (باب) را صادر و اجرا كرد. آشوب گري استعمار بريتانيا، كه صعود و اقتدار اميركبير را نمي پسنديد، در قالب داعيه هاي ديني فقط به فتنه بابي ها محدود نبود. در تبريز فتنه "بقعه صاحب الامر" را ساختند كه اميركبير اين را نيز با قاطعيت و سرعت سركوب كرد ناگاه در تبريز ولوله اي افتاد و شايع شد كه بقعه صاحب الامر معجزه كرده و به اين دليل بايد شهر تبريز به كلي از ماليات معاف شود. دم خروس آنجا نمايان شد كه كنسول انگليس در تبريز چهل چراغي براي نصب در بقعه فرستاد. اميركبير دستور دستگيري بانيان اين فتنه، از جمله حاج ميرزا علي اصغر شيخ الاسلام (از سران فرقه شيخي تبريز)، را صادر كرد و كنسول انگليس را از ايران اخراج كرد. بدينسان، در دوره كوتاه حكومت اميركبير كانون هاي استعماري بخش مهمي از توانمندي هاي او را مصروف مبارزه با فتنه گري ها كردند. اين رويه استعمار تا به امروز است: زماني كه دولتي به رغم تمايل آنان به قدرت مي رسد با فتنه سازي و آشوب گري مي كوشند يا آن را به سقوط كشند يا نگذارند توانمندي هاي آن در حوزه سازندگي اقتصادي و سياسي و فرهنگي جلوه كند. معهذا، به رغم اين فتنه ها، سيره حكومتگري اميركبير در جامعه ايراني تأثيرات عميق بر جاي نهاد و در حافظه تاريخي مردم ما ثبت شد.
بايد توجه كرد كه مفهوم "توسعه" و نظريات گوناگوني كه در اين زمينه عرضه مي شود به طور عمده محصول دوران پس از جنگ جهاني دوّم است. معهذا، پيش و پس از اميركبير توجه به اين مضمون وجود داشت ولي نه به شكل امروزين آن. مبارزه با فساد مالي، شايسته سالاري و بركشيدن نخبگان توانمند، و تلاش براي اخذ علوم و فنون جديد را مي توان از دستاوردهاي سازندگي در دوره اميركبير دانست.
* تأسيس دارالفنون چه جايگاهي در سياست هاي اميركبير داشت؟ انديشه احداث اين نهاد چگونه در او شكل گرفت؟ - تأسيس دارالفنون از جمله اقدامات اميركبير براي اخذ علوم و فنون جديد بود. اميركبير قبلاً سه سال در عثماني اقامت داشت و در اين سال ها شاهد تلاش سلطان محمود دوّم و رجال او براي نوسازي جامعه عثماني بود. معهذا در زمينه تأثير "اصلاحات عثماني" بر اميركبير نبايد اغراق كرد. اقدامات محمود دوّم و دولتمردان او رويكردي عميقاً غرب گرايانه داشت و قطعاً اميركبير اين الگو را تمام و كمال اخذ نكرد. مثلاً، محمود "اصلاحات" خود را مانند پطركبير روسيه، با تغيير پوشاك و تأسي به ظواهر شيوه زندگي اروپايي آغاز كرد. اميركبير اينگونه روش ها را نمي پسنديد. ولي او اعزام محصل به فرنگ و احداث دارالفنون را از دستاوردهاي مثبت اقدامات محمود دوّم يافت. اميركبير زنده نماند تا بدانيم تلقي وي از دستاوردهاي دارالفنون و اعزام محصل به فرنگ چگونه بود. دارالفنون و اعزام محصل پس از اميركبير راهي را طي كرد كه گمان نمي كنم اگر اميركبير زنده مي ماند همه آن را تأييد مي كرد. بيشتر محصلين اعزامي، برخلاف نيت اميركبير، دانش فني قابل توجهي با خود به ايران نياوردند ولي به مقلد سطحي انديشه هاي سياسي رايج در غرب آن روز و حامل آن در جامعه ايران بدل شدند. بدين ترتيب، آن ها گروه اجتماعي جديدي به نام "نخبگان غرب گرا" را در ايران پايه نهادند.
* آيا اميركبير در كنار توسعه علمي و احداث نهادهايي چون دارالفنون به توسعه سياسي نيز نظر داشت؟ - همان طور كه قبلاً گفتم، مفاهيمي مانند "توسعه سياسي" كاملاً جديد است. هر شخصيت سياسي بايد در ظرف زماني خود سنجيده شود. در سال هاي ۱۸۴۸-۱۸۵۱ ميلادي، يعني در زمان صدارت اميركبير، هنوز بسياري از مفاهيمي كه ما در زمينه توسعه سياسي مي شناسيم يا پديد نشده يا تحقق نيافته بود. براي نمونه، پيش از سال ۱۹۱۴ در فرانسه و انگلستان زنان حق رأي نداشتند و در انگلستان پيش از سال ۱۹۱۸ قريب به يك چهارم جمعيت بالغ مذكر از شركت در انتخابات محروم بودند. در انگلستان، حق راي زنان در زمان دولت هربرت اسكوئيت، يعني مصادف با جنگ اوّل جهاني، مطرح شد در حالي كه خود نخست وزير به شدت مخالف آن بود. در بلژيك، كه يكي از پيشرفته ترين كشورهاي صنعتي اروپا محسوب مي شد، تا سال ،۱۸۹۳ دوازده سال پيش از انقلاب مشروطيت ايران، تنها طبقات بسيار متمكن، يعني تنها پنج درصد جمعيت كشور، حق انتخاب نمايندگان پارلمان را داشتند. ما ايراني ها استعداد غريبي داريم در مقايسه هاي نابه جا و در نتيجه ايجاد احساس عقب ماندگي در خودمان.
به هر حال، اگر منظور از "توسعه سياسي" مضاميني چون محدود كردن قدرت نهاد سلطنت از طريق اقتدار نخبگان سياسي و نهادهاي ديواني باشد، مي توان از اقدامات اميركبير در اين زمينه ها سخن گفت.
ادامه دارد اگرچه دوران صدارت ميرزا تقي خان اميركبير كوتاه (چيزي نزديك به سه سال و اندي) بود اما همين مختصر- بي آنكه درپي اسطوره بافي حول شخصيت وي باشيم- نشانه هايي از تحول و نوخواهي را در زمانه وي و حتي آينده ايران معاصر رقم زد. تحولاتي كه مي توان آنها را در حوزه هاي سياسي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي دنبال كرد. از اين رو پر بيراهه نيست اگر او را معمار تاريخ معاصر ايران بناميم.

در همين راستا جايگاه تاريخي اميركبير را مي توان در سه امر خلاصه كرد:

۱ _ نوآوري در راه نشر فرهنگ و دانش و صنعت جديد؛
۲ _ پاسداري از هويت ملي و استقلال سياسي ايران در مقابله با تعرض كشورهاي غربي؛
۳ _ اصلاحات سياسي كشوري و مبازره با فساد اخلاق مدني.

از اين نظر پژوهشگران اميركبير را نماينده روح زمانه در مواجهه با ورود تمدن جديد مي دانند. توضيح آنكه پس از شكست ايران در جنگ با روسيه و از سويي پيشروي هاي ناپلئون در شرق و نيز كوشش هاي انگلستان در جلوگيري از گسترش نفوذ فرانسه در ايران، ايران خواه ناخواه به صحنه سياست هاي بين المللي كشيده شد. در اين زمان بود كه رفت و آمد هيات هاي نمايندگي انگليس و فرانسه جهت تحكيم موقعيت شان در ايران آغاز شد. در اين دوران عباس ميرزا و قائم مقام فراهاني، وزير وي گام هايي را درجهت تقويت و ثبات ايران در موقعيت جديد جهاني برداشتند؛ اما ميرزاتقي خان اميركبير كه درواقع دست پرورده قائم مقام فراهاني بود بعدا كوله بار اين جنبش ترقيخواهانه را بر دوش گرفت. مشهور است كه نخستين آشنايي وي با مظاهر تمدن جديد، بازديد وي به عنوان دبير هيات نمايندگي ايران به همراه خسرو ميرزا از روسيه بود. اگرچه پيشتر، در هنگام سفارت چهارساله خود در "ارزنة الروم" ناظر تحولات سياسي و اجتماعي و جنبش "تنظيمات" عثماني بود. به هر روي او كه در سفر اخير (روسيه)، از شهرهاي مهم آن سامان نظير: سنت پترزبورگ، تفليس، مسكو و.... ديدن كرده بود و شاهد ظهور تاسيساتي چون "مدرسه علوم" ، "مدرسه سپاهي" ، "طياتر" ، "كارخانه ها" و... بود، نمي توانست اين پرسش را مطرح نسازد: چرا جهان اسلام و ازجمله ايران با وجود گذشته درخشان خود در زمينه هاي گوناگون علوم امروز بايد اين چنين بي بهره و وامانده گردند؟ پاسخ وي هرچه بود، در اين زمينه (نوآوري هاي علمي) يك نمود برجسته داشت و آن هم بنيانگذاري دارالفنون بود. اگرچه راجع به تاثير فكري و اجتماعي دارالفنون، تحليل هاي علمي منظمي صورت نگرفته اما اين را مي دانيم كه اين مدرسه كه به تأسي از دانشگاه ها و مدرسه هاي روسيه در جريان سفر ميرزا به آنجا بنا شده بود، در چندين رشته از رشته هاي آن روزگار به تدريس و پژوهش مي پرداخت. به گفته پژوهشگران دارالفنون به عنوان يك بنياد فرهنگي تاثيرات عمده اي داشت. ازجمله اين تاثيرات بالندگي و تقويت معارف جديد و دميدن روح جست وجوگري و عقلانيت مدرن در جامعه ايران بود. امري كه توانست در تحول فكري و اجتماعي نسل هاي بعدي كارساز افتد.