سيد افشين اميرشاهي

آب سد سيوند که بالا بيايد، بخشي از تاريخ و تمدن کهن ايران هم زير آب مي رود.
آب که بالا بيايد، بيش از هشتاد محوطه باستاني کهن، سکونت گاههاي پيش از ميلاد مسيح، گورهاي سنگي مربوط به فرمانروايان هخامنشي و اشکاني و هفت کيلومتر مرز سنگي دوران اشکاني زير آب مي روند.
قرار است آبگيري سد سيوند يک سال ديگر آغاز شود. پس فرصتي به اندازه يک چشم بر هم زدن براي نجات دو سايت جهاني پرسپوليس و پاسارگاد با ۲۵۰۰ سال قدمت وجود دارد.
اما بالا آمدن آب، تبعات ديگري هم دارد، چون رطوبت ناشي از شکل گيري يک درياچه پشت آب هاي سد و تغييرات موضعي آب و هوا در آن منطقه، روي آثار دشت پاسارگاد و سازه هاي معماري آن تأثير مي گذارد. اگر رطوبت هوا زياد شود...
ساخت سد سيوند در سال ۱۳۷۱ در تنگه بلاغي و روي رودخانه پلوار آغاز شد. اين سد در يک صد کيلومتري شمال شيراز و پنجاه کيلومتري تخت جمشيد در حال احداث است. سد سيوند در منطقه اي قرار دارد که فاصله دهانه اصلي آن تا آثار و سازه هاي اصلي محوطه پاسارگاد حدود ۱۷ کيلومتر و فاصله خط پايان آبگيري درياچه تا سازه هاي اصلي و آرامگاه کوروش حدود ۹ کيلومتر است. پيش بيني مي شود با آغاز آبگيري سد سيوند، دست کم هشت کيلومتر از تنگه بلاغي همراه با آثار درون آن زير آب رود. اين در حالي است که در فصل بهار و با آغاز سيلاب هاي بهاري دشت بلاغي، آثار بيشتري تهديد خواهند شد.
بر اساس نظر کارشناسان، پس از آبگيري سد سيوند تعدادي از تپه هاي باستاني پيش از تاريخ، کوره هاي ذوب فلز، غار و سکونت گاههاي پيش از تاريخ، دو قبرستان بزرگ مربوط به اشکانيان، چهار کيلومتر سنگ چين شاهي، هفت کيلومتر مرز سنگي مربوط به دوران اشکاني، گورهاي سنگي مربوط به دوران فرمانروايان فارس (خرقه داران)، دو قسمت از جوي سنگي و راه شاهي در شرق تنگه بلاغي و شش قسمت از راه شاهي در غرب اين تنگه زير آب خواهند رفت.
اما در اين ميان مشکل ديگري نيز وجود دارد که به سست بودن خاک منطقه برمي گردد. بابک کيال مدير داخلي مجموعه باستاني پاسارگاد و کارشناس مرمت آثار باستاني است. وي عقيده دارد "با توجه به آبرفتي و سست بودن خاک منطقه، حدس زده مي شود جمع شدن آب در درياچه سد باعث افزايش شديد رطوبت هوا در منطقه و بالا آمدن ميزان آب سطحي شود. اين اتفاق مي تواند به پي اصلي کاخ ها و آرامگاه کوروش آسيب برساند." البته بين برخي از کارشناسان و مسئولان سدساز در ارتباط با اين موضوع که آبگيري سد سيوند به مجموعه پاسارگاد و آرامگاه کوروش آسيب مي رساند، اختلاف نظر وجود دارد؛ به طوري که جلال جامعي مجري پروژه ساخت سد سيوند مي گويد به دليل وجود ۹ کيلومتر فاصله بين آخرين نقطه آبگيري سد سيوند با مجموعه پاسارگاد، آبگيري اين سد هيچ تأثيري بر پي سازه هاي پاسارگاد نخواهد داشت.
پاسارگاد ششمين محوطه جهاني ايران است که طي آخرين جلسه يونسکو که تير ماه سال ۱۳۸۱ در چين برگزار شد، به علت دارا بودن شاخصه هاي فراوان با صد در صد آرا در فهرست ميراث جهاني به ثبت رسيد. پيش از آن "تخت جمشيد "،"چغازنبيل "، "ميدان نقش جهان "،"تخت سليمان "و"ارگ بم"نيز در فهرست جهاني يونسکو ثبت شده بودند که البته ارگ بم پس از زلزله ويران کننده بم در فهرست ميراث در خطر جاي گرفت. بر اساس قوانين مربوط به ثبت يک اثر در فهرست ميراث جهاني، هر اثري که در فهرست جهاني يونسکو جاي مي گيرد، طبق کنوانسيون ميراث طبيعي و تاريخي بايد از سوي کشور نگهدارنده اثر، مورد توجه ويژه قرار گيرد و انجام هرگونه اقدامي در به خطر افتادن آن ممنوع است. بين شيراز و اصفهان، پس از تخت جمشيد و در دشت مرغاب، کنار سيوند، محوطه باستاني پاسارگاد واقع شده است. محوطه باستاني پاسارگاد، آثار ارزشمند و بي نظيري را درون خود جاي داده است. آرامگاه کوروش، کاخ بارعام، کاخ دروازه، کاخ اختصاصي، قبر کمبوجيه و تل تخت را مي توان در پاسارگاد مشاهده کرد. پاسارگاد نخستين پايتخت هخامنشيان است که در سال ۵۵۰ قبل از ميلاد مسيح، به دستور کوروش ساخته شده است.
با اين وجود، سازمان آب منطقه اي فارس و وزارت نيرو امکان هرگونه تعويق در آبگيري سد سيوند را منتفي اعلام کردند. آنها تصميم گيري در اين باره را تنها به دستور مستقيم مقامات عالي رتبه کشور چون هيأت دولت موکول کردند. البته چندي پيش هيأت دولت آيين نامه اي را تصويب کرد که بر اساس آن همه ارگان ها ملزم به استعلام از سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري پيش از انجام هرگونه عمليات اجرايي در کشور هستند. محمدحسن طالبيان، مدير بنياد پژوهشي پارسه- پاسارگاد هم خبر اعلام آبگيري سد سيوند را شنيده است. او درباره تبعات ناشي از ايجاد يک درياچه پس از آبگيري سد به همشهري گفت: آخرين نقطه آبگيري سد سيوند با پاسارگاد چند کيلومتري فاصله دارد. ولي رطوبت ناشي از آبگيري سد ممکن است بر آثار پاسارگاد تأثير بگذارد. البته در حال حاضر هيچ کس نمي داند که ميزان تأثير رطوبت بر آثار موجود در پاسارگاد چه اندازه است. اين کار بايد از طريق دستگاه هاي تست کننده انجام شود. اگر رطوبت به وجود آمده کم باشد، ميزان تأثير منفي بر آثار نيز کم خواهد بود. در صورتي که رطوبت زياد باشد تخريب آثار نيز زياد خواهد بود. ولي بايد بسنجيم که اين تأثيرات در درازمدت چگونه خواهد بود.
اما طالبيان، خطرات ناشي از آبگيري سد سيوند در تنگه بلاغي را جدي تر ارزيابي مي کند. مدير بنياد پارسه- پاسارگارد مي گويد:۱۳۰ اثر در تنگه بلاغي موجود است که بايد خيلي سريع اين آثار را نجات دهيم. بخشي از آثار تنگه بلاغي بايد مستند نگاري شوند. آثاري را مي توانيم جابه جا کنيم، در خصوص برخي ديگر از آثار مي توانيم از مسئولان آب منطقه اي فارس و وزارت نيرو بخواهيم تا جايي که مشخص مي کنيم آبگيري کنند. قطعاً مسئولان سازمان آب منطقه اي فارس هم همکاري مي کنند و به درخواست ما پاسخ مثبت مي دهند. علي رغم خوش بيني مدير بنياد پارسه- پاسارگاد، مجري طرح سد سيوند نظر ديگري دارد. جلال جامعي معتقد است، بالاترين تراز آبگيري سد سيوند ۵/۱۸۲۱ متر است و اين تراز با آرامگاه کوروش بيش از ۴۵ متر اختلاف دارد. بنابر اين سد از مقبره پايين تر است. ضمن اين که سد از پاسارگاد ۹ کيلومتر فاصله دارد. مجري طرح سيوند با صحه گذاشتن براين مهم که آثاري باستاني، قبرهاي قديمي و تعدادي سفال در درياچه سد مشاهده شده است مي گويد: هر چند که ما اطلاع دقيقي از گزارش هاي باستان شناسان نداريم، ولي آثار مشاهده شده به حدي مهم نيست که بهره برداري از سد را دچار مشکل کند. (ايسنا- ۷/۶/۸۴) دور از هر گونه نگراني اعلام خبر آبگيري سد سيوند تا پايان امسال، بسياري از ايرانيان و حتي جهانيان را نگران کرده است. اما اين مسأله هيچ نگراني را در سيد حسين مرعشي رئيس سابق سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري به وجود نياورد. چرا که رئيس پيشين عقيده داشت که نمي توان سدسازي را که لازمه تمدن امروز و فرداي ايران است، فداي حفظ آثار تاريخي کرد. بنابر اين طبيعي است که در دوران رياست مرعشي بر سازمان مهم ميراث فرهنگي و گردشگري، اقدام مناسبي در جهت حفظ و حراست از آثار منحصر به فرد محوطه بلاغي و دشت پاسارگاد صورت نگيرد. مرعشي در دوران رياست خود بر سازمان ميراث فرهنگي، براين عقيده پاي فشرد که کليه دوره هاي ايران، محل زندگي مردم قديم و دوره هايي است که آثار تمدن کهن در آنها وجود داشته است. چون تمدن ايران ۹ هزار سال جريان داشته و اين نشان مي دهد که تمدن هاي جديد روي تمدن هاي قديمي بنا شده اند. بنابر اظهارات مرعشي به خبرگزاري ايلنا، نمي توان انتظار داشت مرعشي در مدت يک سال و اندي که در سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري بود کار ويژه اي براي حفاظت از آثار تنگه بلاغي انجام داده باشد. همچنان که وقتي کلنگ ساخت سد سيوند در سال ۷۱ بر زمين زده شد، سيد محمد بهشتي هم که در آن زمان رئيس سازمان ميراث فرهنگي بود، از کنار اين مسأله به راحتي گذشت و او هم کار چشمگيري نکرد. چرا که گفته مي شود مقامات سدساز پيش از آغاز پروژه ساخت سد سيوند طي نامه اي به سازمان ميراث فرهنگي، نظر اين سازمان را در باره آغاز عمليات عمراني براي ساخت سد خواسته بودند. اما ظاهراً پرسش آنها بدون پاسخ ماند و سکوت نيز علامت رضايت است! البته محمد حسن طالبيان به کمک سيد محمد بهشتي مي آيد و توضيح مي دهد: "حدود ۱۰ سال پيش نامه اي به اداره کل ميراث استان فارس نوشته مي شود. با توجه به گستردگي محوطه هاي باستاني در ايران، طبيعي است که شناخت کاملي از همه اين محوطه ها وجود نداشته باشد. شايد حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد آثار تاريخي و محوطه هاي باستاني ايران را بشناسيم. از طرفي قانوني وجود دارد که براساس آن اگر دستگاه ها هنگام عمليات عمراني به آثار باستاني برخورد کنند، مي بايست ادامه عمليات عمراني را متوقف کنند. اگر پاسخ دادن به نامه آنها مدتي طول کشيده است، به اين معني نيست که آنها حق انجام عمليات عمراني را در آن منطقه داشته اند."
سيلاب هاي پرقدرت! مسأله مهم ديگري که محوطه پاسارگاد را تهديد مي کند، وجود سيل بند بر سر راه پاسارگارد است. وجود سيل بند در راه مسيل بزرگ منطقه پاسارگاد و هدايت جريان سيل به طرف مسيل کوچکي که از نزديکي محوطه باستاني پاسارگاد مي گذرد، خطر تخريب آرامگاه کوروش کبير و بخش هايي از محوطه پيش از تاريخ پاسارگاد را در پي دارد.
در منطقه پاسارگاد، دو مسيل وجود دارد که يکي از آنها از دامنه کوههاي شمال غربي پاسارگاد آغاز شده است و با عرضي بالغ بر يک کيلومتر در بخشي از مسير خود از ميان روستاي مبارک آباد مي گذرد و در ادامه به رودخانه پلوار مي پيوندد. در نهايت نيز به سوي تنگه بلاغي جاري مي شود.
مسيل کوچک تري نيز وجود دارد که در حد يک رودخانه فصلي، آب در آن جريان دارد و عرض متوسط آن از ۲۰ متر تجاوز نمي کند. اين مسيل کوچک در سر راه خود از مجاورت تپه مشهوري که متعلق به دوران پيش از تاريخ است به نام "تل نخودي" عبور مي کند و از فاصله اي حدود يکصدمتري شمال غربي آرامگاه کوروش به طرف تنگه بلاغي منحرف مي شود.
سيامک اسکندري کارشناس معماري اين مسأله را تأييد مي کند. اسکندري در اين باره مي گويد: "وجود روستاي مبارک آباد باعث شد تا سيل بندي سر راه مسيل بزرگ در بالاي روستا احداث شود. اما احداث غيرفني اين سيل بند به گونه اي است که در صورت وقوع سيل، همه حجم آب ناشي از سيلاب را به مسيل کوچک هدايت کند. چون حجم بالاي آب با شکل طبيعي زمين در اين قسمت هيچ تناسبي ندارد نتيجه هم مشخص است." اين کارشناس به سيلاب شديد زمستان سال ۱۳۷۷ اشاره مي کند و مي گويد: در اين سيلاب حجم آب به حدي بود که بخش زيادي از تپه هاي تاريخي را شست و آب از پلکان اول آرامگاه کوروش که ۱۸۰ سانتي متر ارتفاع دارد، فراتر رفت. تا چندين روز پس از سيل هم محوطه اطراف آرامگاه کوروش همچنان زير آب بود.
اسکندري تصريح مي کند: "در اين ميان روستاي مبارک آباد با تکيه بر اين سيل بند که به ناشيانه ترين شکل ممکن ساخته شده است، همچنان به رشد غيراصولي خود ادامه مي دهد، تا جايي که برخي از خانه هاي جديد آن در داخل مسيل ساخته مي شوند. بنابراين يک مسئله مهم پيش مي آيد، اگر سيل بند حذف شود روستايي که مدت ها است خطر سيل را از خود دور ديده، چه بايد بکند و اگر سر جاي خود باقي بماند. محوطه هاي تاريخي و آرامگاه کوروش خسارت مي بيند. البته اين خطر تنها متوجه آثار تاريخي پاسارگاد نيست و عامل زير سيلاب رفتن روستاهاي ابوالوردي و مادرسليمان به واسطه احداث نسنجيده و غيرکارشناسي اين سيل بند در مواقع بارندگي شديد نيز مي شود.
زمان از دست رفته! چند روز پيش سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري طي اطلاعيه اي اعلام کرد در صورت آبگيري سد سيوند، بخشي از دره بلاغي که آثار تاريخي دوره هاي مختلف در آن واقع شده است به زير آب مي رود. اما پاسارگاد و آرامگاه کوروش در امان خواهند بود. دره بلاغي که رودخانه پلوار در آن جاري است به دليل عبور عشاير منطقه و مسير کاروان رو تاريخي، جاده شاهي و آثار بسيار مهمي از دوره هاي پيش از تاريخ تا دوره اسلامي و وجود پوشش هاي گياهي و زمين هاي کشاورزي از اهميت بسزايي برخوردار است. ظاهراً زمان براي نجات دادن آثار تنگه بلاغي به سرعت از دست مي رود. البته بنياد پژوهش پارسه _ پاسارگاد و پژوهشکده باستان شناسي از دو سال پيش _ و نه از سال ۱۳۷۱ که ساخت سد سيوند آغاز شد- بررسي هاي مقدماتي خود را براي نجات بخشي از آثار تنگه بلاغي و پاسارگاد آغاز کرده است. در همين زمينه هم جمع آوري اطلاعات، تهيه عکس هاي هوايي و ماهواره اي و مستندنگاري ۱۳۰ اثر تاريخي و پيش از تاريخ انجام شده است. يک فراخوان بين المللي هم منتشر شده است و در پي اين فراخوان هفت گروه پژوهشي _ دانشگاهي مشترک بين ايران و دانشگاه هاي بولونياي ايتاليا، ورشو لهستان، کيوتو ژاپن، پژوهشگاه لوميو فرانسه، مرکز مطالعات ايران شناسي آلمان، مرکز باستان شناسي آلمان و مؤسسه باستان شناسي دانشگاه تهران فصل اول کاوش خود را از اسفندماه سال ۸۳ آغاز کرده اند.
در فصل اول کاوش علاوه بر مستندسازي غارها و محوطه هاي ميان سنگي و پارينه سنگي، کاوش ها به کشف آثاري از دوره باکون و ساختارهايي از روستاهاي هخامنشي، فراهخامنشي، گورستان هاي دوره هاي هخامنشي تا ساساني، مسيرها و کانال ها، مجموعه هاي صنعتي و توليدي ساساني منجر شد. لايه هاي مختلف اين محوطه ها ثبت شده و سفال ها و اشياي کشف شده نيز به موزه منتقل شده است. قرار است تا دو يا سه هفته ديگر کاوش يکي از معادن مهم فلزکاري کهن توسط تيم ايراني آلماني آغاز شود. فصل دوم کاوش نيز تا يک ماه ديگر و در محدوده اي وسيع تر توسط گروه هاي ايراني و خارجي آغاز خواهد شد. در عين حال سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري در تلاش است تا از فصل دوم کاوش، گزارش دقيق و نقشه هايي تفصيلي از وضعيت آثار منطقه تهيه کند تا براساس اين مطالعات زمان مورد نياز براي نجات آثار و محدوده و ارتفاع مجاز آبگيري را به گونه اي که به آثار منقول صدمه اي وارد نيايد، مشخص کند.
بنابراين سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري شايد حدود دو سال براي نجات محوطه هاي پشت سد سيوند فرصت دارد. چرا که مسئولان سد ساز اعلام کرده اند حداکثر تا يک سال ديگر آبگيري سد را آغاز مي کنند. با توجه به اين که درياچه سد سيوند بيش از يازده کيلومترمربع وسعت دارد، پر شدن اين حجم آب حدود يک سال زمان نياز دارد. بنابراين شايد حدود دو سال فرصت باقي باشد. اين در حالي است که بنا به گفته برخي از کارشناسان، محوطه پشت سد سيوند و پاسارگاد ظرفيت ۵۰ سال کاوش را دارد.
محوطه هاي پشت سد سيوند علي رغم قدمت آنها بسيار بکر هستند و به ويژه تنگه بلاغي که نخستين جايي است که مي توان در اين محل در مورد خصوصيات و نحوه زندگي مردم در دوره هخامنشي اطلاعاتي را به دست آورد. همچنين نظر باستان شناسان و گياه شناسان دلالت بر اين دارد که به علت بکر بودن تنگه بلاغي، گياهاني در اين منطقه وجود دارد که در صورت انجام مطالعات کامل روي آنها مي توان به نوع گل ها، درختان و پوشش گياهي و باغ هاي پاسارگاد پي برد. چرا که ريشه نخستين چهارباغ ايراني در پاسارگاد است.
کاخ هاي پاسارگاد در نقاط مختلف محوطه پاسارگاد پراکنده بودند و از طريق باغ هايي به يکديگر متصل مي شدند. ريشه چهارباغ ايراني هم به پاسارگاد باز مي گردد. محمدرضا دهقاني استاد دانشگاه در اين باره مي گويد :"پاسارگاد در گذشته برخلاف امروز که حالت بياباني دارد، سر سبز بوده و بخش هاي مختلف آن با باغ هايي به يکديگر متصل مي شدند. آب اين باغ ها نيز از طريق جوي هاي سنگي که پس از هر چند متر در يک حوض سنگي مي ريخت تأمين مي شد. باغ ها از جلوي آرامگاه کوروش آغاز مي شد و تا کاخ بارعام و پيکره انسان بالدار و کاخ اختصاصي ادامه داشت. به هر حال فرصت چنداني براي مطالعه و پژوهش و نجات بخشي از آثار پاسارگاد و تنگه بلاغي و حفظ جاده شاهي باقي نمانده است. جاده با شکوه ايران باستان که تخت جمشيد را به پاسارگاد و بعدها به شوش پايتخت هخامنشيان وصل کرد. جاده اي که به فرمان داريوش بزرگ ساخت آن از سارد آغاز شد و تا شوش ادامه يافت. قرار است آبگيري سد سيوند آن طور که مسئولان سدسازي مي گويند اواخر بهمن آغاز شود. در فاصله کوتاهي بخش هايي از محلي که روزگاري مرکز حکومت جهاني ايرانيان بود زير آب مي رود. اما هنوز پاسارگاد و آن چه در اين سرزمين گذشته، آن طور که شايسته آن است شناخته شده نيست. شايد در اين فرصت کوتاه تنها راه چاره که مي تواند دست کم به نجات بخشي از آثار منطقه بيانجامد مشارکت همه سازمان ها، ارگان ها و نهادهاي داخلي و خارجي در عمليات نجات بخشي است. شايد اين اقدام در شناخت اصلي و جايگاه محوطه هاي پشت سد تأثير گذار باشد.



12/09/2005